نمایش بیماران مبتلا به اختلالات روانی در رسانه‌ها (به ویژه سینما و تلویزیون) همواره یکی از موضوعات بحث‌برانگیز در حوزه‌ی «روان‌پزشکی فرهنگی» و «مطالعات رسانه» بوده است.
تحلیل این بازنمایی‌ها از منظر تأثیرات اجتماعی و استیگما (انگ اجتماعی) بسیار حائز اهمیت است.

۱. تیپولوژی‌های کلاسیک رسانه‌ای (کلیشه‌ها)
رسانه‌ها معمولاً برای دراماتیزه کردن محتوا از «کهن‌الگوهای معیوب» استفاده می‌کنند که نه‌تنها از واقعیت بالینی دور است، بلکه باعث تعمیق انگ اجتماعی می‌شود:
* بیمار به مثابه «شرورِ مطلق» :
شاید شایع‌ترین کلیشه، نمایش فرد مبتلا به اسکیزوفرنی یا اختلال شخصیت ضداجتماعی به عنوان یک قاتل زنجیره‌ای یا تهدیدی برای امنیت عمومی است. آثاری مانند *Psycho* (هیچکاک) یا حتی بسیاری از فیلم‌های ژانر اسلشر، این باور غلط را تقویت می‌کنند که «بیماری روانی = خشونت». در حالی که آمارها دقیقاً عکس این را نشان می‌دهند (بیماران روانی بسیار بیشتر از آنکه عامل خشونت باشند، قربانی آن هستند).
* بیمار به مثابه «نابغهِ رنج‌دیده» :
در اینجا اختلال روانی (اغلب اختلال دوقطبی یا افسردگی اساسی) به عنوان «بهای نبوغ» رمانتیزه می‌شود. فیلم‌هایی مثل *A Beautiful Mind* (ذهن زیبا) اگرچه سعی در نمایش انسانیت دارند، اما گاهی اوقات مرز بین بیماری و نبوغ را چنان محو می‌کنند که تلاش برای درمان را «تضعیف خلاقیت» جلوه می‌دهند.
* بیمار به مثابه «فردی مسحور یا تسخیر شده»:
در بسیاری از فرهنگ‌ها (از جمله بازنمایی‌های سینمای وحشت)، علائم سایکوتیک یا اختلالات گسستی با مفاهیم ماورایی (جن‌زدگی، تسخیر) جایگزین می‌شوند. این نوع نمایش، مداخلات پزشکی را نفی کرده و درمان‌های شبه‌علمی یا مذهبی را جایگزین می‌کند.

۲. پیامدهای بالینی و اجتماعیِ این بازنمایی
از منظر پزشکی اجتماعی، این تصویرسازی‌ها پیامدهای مخربی دارند:

* پدیده‌ی خود-انگ‌زنی : بیماران واقعی با تماشای این تصویرسازی‌ها، دچار شرم شده و از پذیرش برچسب تشخیص یا پیگیری درمان خودداری می‌کنند تا مبادا به «آن تصویر رسانه‌ای» شبیه شوند.
* پزشکی‌هراسی : نمایشِ نادرستِ فرآیندهای درمانی
(مانند استفاده نادرست از الکتروشوک در فیلم *One Flew Over the Cuckoo’s Nest* که تصویر آن را به عنوان شکنجه نه درمان تثبیت کرد)، باعث شده است که هنوز هم بسیاری از بیماران و خانواده‌ها نسبت به پروتکل‌های درمانی استاندارد گارد دفاعی شدیدی داشته باشند.
* تأثیر بر سیاست‌گذاری سلامت: وقتی افکار عمومی (که تحت تأثیر رسانه است) بیماران را «خطرناک» تصور کند، اولویت‌بندی بودجه‌های سلامت روان در سیاست‌گذاری‌های کلانِ دولتی کاهش می‌یابد و به جای «درمان‌محوری»، رویکرد «امنیت‌محور» یا حبس‌محور جایگزین می‌شود.

۳. چرخه‌ی «اخبار» و اخبارِ هیجانی
در رسانه‌های خبری، مکانیسم متفاوت است. ژورنالیسم زرد اغلب در گزارش‌های حوادث، به جای تحلیل علل ساختاری یا پزشکی، بلافاصله به «سابقه‌ی بیماری روانی» فرد اشاره می‌کند.
* این کار یک میان‌بر شناختی برای مخاطب ایجاد می‌کند: «او به این دلیل جنایت کرد که دیوانه بود». این استدلالِ تقلیل‌گرایانه (Reductionist)، پیچیدگی‌های جامعه‌شناختی و روان‌شناختی را نادیده گرفته و به ابزاری برای سیاست‌زدایی از خشونت تبدیل می‌شود.

۴. تغییرات رویکردی (نور امید)
خوشبختانه در دهه‌ی اخیر شاهد آثاری بوده‌ایم که تلاش دارند این تصویر را تغییر دهند:
* رئالیسمِ درمانی: آثاری که به جای تمرکز بر «جنونِ نمایشی»، بر «فرآیندِ مدیریت بیماری» تمرکز می‌کنند (مثلاً سریال *In Treatment* یا *BoJack Horseman*). در این آثار، بیماری روانی نه یک ویژگی شخصیتی، بلکه یک وضعیت مدیریت‌شونده مانند دیابت یا فشار خون است.
* صدای بیمار : حرکت به سمت روایت از زاویه دید خودِ بیمار (اول‌شخص)، باعث همدلی (Empathy) مخاطب می‌شود، نه ترحم یا ترس.

ضرورت دارد تصویری نزدیک به واقعیت از اختلالات روان‌پزشکی به عموم ارائه شود
این که بیشتر این اختلالات شامل اضطراب و افسردگی اند و با درمان و پیگیری مناسب کیفیت زندگی را بهبود می بخشند.
درصد اندکی از اختلالات روانی شامل انواع شدیدی چون اسکیزوفرنیا و اختلالات خلقی هستند که مبتلایان به این نوع اختلالات فاقد جنبه های خطرناک و ترسناک تصویر شده در ذهنیت عمومی می باشند.

آخرین نکته و نیز مهم‌ترین:
تامین شرایط زندگی خانوادگی و اجتماعی مناسب
( شامل والدگری به اندازه ی کافی خوب)
و آموزش های عمومی در جهت تشخیص و درمان موثر و پیشگیری از ایجاد و عود اختلالات روانی از اهمیت بالایی برخوردارند.
مشاوره و دارودرمانی دو راهکار اساسی در برخورد با این اختلالات به شمار می روند و معمولا استفاده از هر دو رویکرد در کنترل بیماری های روان پزشکی
بهترین روش با پاسخ مناسب
خواهند بود.

سلامت روان »

در این جا نوشته ها و مطالب مرتبط با مباحث روان شناسی و روان پزشکی به اشتراک گذاشته می شود.

🆔 شناسه:
https://ble.ir/jamehvasalamtravan

سایت دکتر حمید یوسفی
روان پزشک
https://www.drhamidyousefi.com/