تعارف و ذهنخوانی در فرهنگ ایرانی
یکی از ویژگیهای ارتباط در بسیاری از فرهنگهای خاورمیانه و آسیایی،
از جمله ایران،
این است که بخش مهمی از معنا بهطور مستقیم گفته نمیشود. انتظار میرود طرف مقابل آن را حدس بزند یا از نشانههای ظریف بفهمد**.
در روانشناسی ارتباطات به این الگو گاهی «ذهنخوانی فرهنگی» گفته میشود.
این مفهوم ارتباط نزدیکی با تعارف دارد.
۱) ذهنخوانی در روانشناسی چیست؟
در روانشناسی شناختی، ذهنخوانی معمولاً به خطای شناختی اشاره دارد:
> فرد تصور میکند میداند دیگران چه فکری میکنند.
مثال:
– «حتماً فکر کرد من بیادبم»
– «میدانم که واقعاً از من ناراحت است»
اما در سطح فرهنگی، ماجرا کمی متفاوت است.
در برخی فرهنگها انتظار اجتماعی برای حدس زدن نیت دیگران وجود دارد**.
۲) تعارف چگونه ذهنخوانی ایجاد میکند؟
در بسیاری از جملات تعارفی،
*معنای واقعی پشت لایهای از ادب پنهان است**.
مثالها:
«اختیار دارید»
ممکن است معنایش باشد:
– واقعاً لازم نیست
یا
– لطفاً اصرار کنید
یا:
«بفرمایید شام بمانید»
ممکن است:
– دعوت واقعی باشد
– یا صرفاً ادب اجتماعی
بنابراین شنونده باید *سیگنالهای ظریف** را تحلیل کند:
– لحن صدا
– زبان بدن
– میزان اصرار
– موقعیت اجتماعی
این فرآیند همان چیزی است که میتوان آن را *ذهنخوانی اجتماعی** نامید.
—
۳) فرهنگهای
بافت بالا
و
بافت پایین
انسانشناس ارتباطات ادوارد هال (Edward T. Hall) فرهنگها را به دو نوع تقسیم میکند:
دارای بافت بالا
بخش زیادی از پیام *غیرمستقیم** است.
ویژگیها:
– استفاده زیاد از تعارف
– اهمیت زبان بدن
– اهمیت رابطه
– انتظار فهم ضمنی
نمونهها:
ایران، ژاپن، چین، کشورهای عربی
—
بافت پایین
پیامها *مستقیم و صریح** هستند.
ویژگیها:
– بیان مستقیم خواسته
– تأکید بر وضوح
– حداقل تعارف
نمونهها:
آلمان، هلند، آمریکا، کشورهای اسکاندیناوی
۴) پیامدهای روانشناختی ذهنخوانی فرهنگی
۱) افزایش بار شناختی
فرد باید دائماً تحلیل کند:
– منظور واقعی چیست؟
– آیا باید قبول کنم؟
– آیا باید اصرار کنم؟
این پردازش ذهنی انرژی مصرف میکند.
—
۲) احتمال سوءتفاهم
اگر ذهنخوانی اشتباه باشد:
– ممکن است فرد تعارف را جدی بگیرد
– یا دعوت واقعی را رد کند
۳) تقویت اضطراب اجتماعی
افراد ممکن است نگران باشند:
«نکند منظور را اشتباه فهمیده باشم»
۴) تقویت مهارتهای اجتماعی ظریف
از سوی دیگر، این فرهنگها معمولاً حساسیت اجتماعی بالاتری ایجاد میکنند.
افراد یاد میگیرند:
– زبان بدن را بخوانند
– لحن را تحلیل کنند
– نشانههای ظریف را درک کنند
—
۵) تعارف و تئوری ذهن
در علوم شناختی مفهومی وجود دارد به نام:
Theory of Mind
تئوری ذهن
یعنی توانایی درک اینکه دیگران:
– افکار
– احساسات
– نیتهای مستقل
دارند.
فرهنگهای تعارفی تا حدی این مهارت را تمرین میدهند، زیرا افراد باید دائماً نیت پشت کلمات را حدس بزنند.
۶) تعارف و روابط نزدیک
جالب است که در روابط بسیار صمیمی، تعارف معمولاً کاهش پیدا میکند.
چرا؟
زیرا در روابط نزدیک:
– ذهنخوانی کمتر لازم است
– بیان مستقیم امنتر است
– اعتماد وجود دارد
به همین دلیل در بسیاری از خانوادهها یا دوستیهای عمیق، زبان ارتباطی بسیار مستقیمتر میشود.
—
# جمعبندی
تعارف فقط یک رفتار مودبانه نیست؛ بلکه بخشی از یک سیستم ارتباطی غیرمستقیم است که در آن افراد انتظار دارند دیگران تا حدی نیت پنهان را حدس بزنند.
این سیستم دارای مزایا و معایب خود است:
مزایا
– حفظ احترام
– کاهش تعارض مستقیم
– تقویت حساسیت اجتماعی
معایب
– ابهام ارتباطی
– افزایش بار شناختی
– احتمال اضطراب اجتماعی
سلامت روان »
در این جا نوشته ها و مطالب مرتبط با مباحث روان شناسی و روان پزشکی به اشتراک گذاشته می شود.
🆔 شناسه:
https://ble.ir/jamehvasalamtravan
سایت دکتر حمید یوسفی
روان پزشک
https://www.drhamidyousefi.com/
—
—
بدون دیدگاه