علل و راهکارهای
روان شناسی و روان پزشکی
خودزنی یا
*Self‑harm / Non‑suicidal self‑injury (NSSI)*
به رفتارهایی گفته میشود که فرد عمداً به بدن خود آسیب میزند
(مانند بریدن پوست، سوزاندن، ضربه زدن به خود)
*بدون قصد مستقیم برای مرگ*؛
هرچند این رفتار با *افزایش خطر خودکشی* ارتباط جدی دارد.
این پدیده در نوجوانان و جوانان شیوع قابل توجهی دارد و معمولاً بیانگر *ناتوانی در تنظیم هیجانات شدید* است.
—
۱. شیوع و ویژگیهای بالینی
– اوج شیوع: ۱۲ تا ۱۸ سالگی
– در دختران کمی شایعتر گزارش شده
– شایعترین شکل:
بریدن پوست (cutting)
– سایر اشکال:
– سوزاندن پوست
– خراشیدن شدید
– ضربه زدن به بدن
– کندن پوست یا مو
نکته مهم:
در بسیاری موارد
*هدف مرگ نیست بلکه کاهش فشار روانی است.*
۲. علل روانشناختی خودزنی
خودزنی معمولاً نتیجهٔ ترکیب چند عامل است.
الف) اختلال در تنظیم هیجانی
(Emotional regulation)
مهمترین علت به شمار میرود
فرد دچار هیجانات شدید میشود مانند:
– خشم
– اضطراب
– شرم
– احساس پوچی
– ناامیدی
آسیب به بدن باعث:
– کاهش موقت تنش
– آزاد شدن اندورفین
– ایجاد احساس کنترل
به همین دلیل رفتار تقویت میشود و تمایل به تکرار شدن هست.
—
ب) بیان درد روانی
برخی نوجوانان قادر به بیان کلامی رنج خود نیستند.
خودزنی تبدیل میشود به:
– راهی برای نشان دادن درد درونی
– درخواست غیرمستقیم کمک
—
ج) خودتنبیهی
(Self‑punishment)
در افرادی که احساس:
– گناه
– بیارزشی
– شرم
دارند، خودزنی نوعی
*مجازات خود* تلقی میشود.
این الگو در افسردگی شایع است.
—
د) احساس بیحسی هیجانی
برخی افراد دچار
*numbness*
یا کرختی عاطفی هستند.
خودزنی باعث میشود:
– «چیزی احساس کنند»
– احساس زنده بودن داشته باشند.
—
ه) تأثیرات اجتماعی و محیطی
چند عامل مهم:
– *bullying (قلدری)*
– تعارضات خانوادگی
– سوءاستفاده عاطفی یا جنسی
– فشار تحصیلی
– شبکههای اجتماعی و الگوبرداری
ممکن است موجب بروز یا تشدید
این رفتارها شوند.
—
۳. اختلالات روانپزشکی همراه
خودزنی اغلب با برخی اختلالات همراه است:
– افسردگی
– اختلالات اضطرابی
– اختلال شخصیت مرزی (Borderline)
– PTSD
– اختلالات خوردن
– سوءمصرف مواد
– ADHD
—
۴. عوامل خطر مهم
ریسک خودزنی در حضور این عوامل بیشتر است:
– تجربهٔ آسیب (trauma )
یا سوءاستفاده در کودکی
– مشکلات خانوادگی
– انزوای اجتماعی
– مشکلات هویتی در نوجوانی
– نقص در مهارتهای تنظیم هیجان
– کمالگرایی شدید
—
۵. نشانههای هشداردهنده
برخی علائم میتوانند نشاندهنده خودزنی باشند:
– پوشیدن لباسهای آستین بلند حتی در گرما
– وجود زخمهای مکرر روی دستها یا ران
– تیغ یا اشیای تیز در وسایل شخصی
– انزوا
– نوسانات خلقی شدید
—
۶. رویکردهای روانشناختی درمان
درمان معمولاً ترکیبی از
رواندرمانی، آموزش مهارتها و مداخلات خانوادگی و درمان دارویی زیر نظر پزشک است
۱. درمان شناختی–رفتاری (CBT)
تمرکز بر:
– شناسایی افکار منفی
– اصلاح باورهای ناکارآمد
– آموزش مهارتهای مقابلهای
—
۲. درمان دیالکتیکی رفتاری (DBT)
یکی از مؤثرترین درمانها برای خودزنی.
چهار مهارت اصلی:
– تنظیم هیجان
– تحمل پریشانی
– ذهنآگاهی
– مهارتهای بینفردی
—
۳. آموزش مهارتهای تنظیم هیجان
فرد یاد میگیرد:
– احساسات خود را شناسایی کند
– آنها را بدون آسیب مدیریت کند
—
۴. خانواده درمانی
در نوجوانان بسیار مهم است.
اهداف:
– بهبود ارتباط والدین و نوجوان
– کاهش تعارضات
– افزایش حمایت عاطفی
—
۷. جایگزینهای سالم برای خودزنی (Harm alternatives)
در رواندرمانی به نوجوانان پیشنهاد میشود:
– نوشتن احساسات
– ورزش
– فشردن توپ استرس
– کشیدن نقاشی
– نگه داشتن یخ در دست
– تنفس عمیق و تکنیکهای آرامسازی
این روشها میتوانند
*تنش را بدون آسیب جسمی کاهش دهند.*
—
۸. نقش خانواده و اطرافیان
واکنش مناسب بسیار مهم است.
توصیهها
– قضاوت نکردن
– گوش دادن همدلانه
– ایجاد فضای امن برای گفتگو
– مراجعه به متخصص سلامت روان
واکنشهای شدید، سرزنش یا تنبیه میتواند رفتار را *بدتر کند.*
—
جمعبندی
خودزنی در جوانان معمولاً:
– تلاشی برای
*تنظیم هیجانات شدید*
– یا *بیان درد روانی* است.
این رفتار یک
*علامت هشدار جدی سلامت روان* محسوب میشود و نیازمند:
– ارزیابی روانپزشکی
– مداخلهٔ رواندرمانی
– حمایت خانوادگی
است.
«جامعه و سلامت روان »
در این جا نوشته ها و مطالب مرتبط با مباحث روان شناسی و روان پزشکی به اشتراک گذاشته می شود.
🆔 شناسه:
https://ble.ir/jamehvasalamtravan
بدون دیدگاه